Τίναγμα της σκόνης της λήθης στη Θεσσαλονίκη – Ανθολογία Ηλία Πετρόπουλου

Ο Λευκός Πύργος με τον οχυρό περίβολό του. Στην ένθετη εικόνα, δύο ηλικιωμένοι Εβραίοι από την πόλη. Καρτ ποστάλ από τις αρχές του 20ου αιώνα.

«Πώς συναντήσατε τον Ηλία Πετρόπουλο και τα γραπτά του για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης; ρωτάμε τον ιστορικό Αχιλλέα Φωτάκη. «Σπούδασα στη Θεσσαλονίκη και σε αυτή την πόλη συναντάς την ιστορία με διαφορετικούς τρόπους», απαντά, λέγοντάς μας για ένα βράδυ που ο ίδιος και οι φίλοι του κυριολεκτικά έπεσαν πάνω σε μια πλακόστρωτη ταφόπλακα από το εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, κατεστραμμένο το 1942.

«Αυτές οι επιτύμβιες στήλες από το εβραϊκό νεκροταφείο ήταν ζωντανή ιστορία, στρώθηκαν στη σκόνη της λήθης που κάλυψε την ιστορία της Θεσσαλονίκης», σχολίασε. «Μερικές φορές τα γύριζαν ανάποδα για να σβήσουν τα αποδεικτικά στοιχεία του εγκλήματος, και άλλοτε τα εβραϊκά γράμματα πάνω τους ήταν ορατά, ίσως επειδή έμοιαζαν με όμορφα σχέδια στο μη έξυπνο μάτι».

Έτσι, στην έκδοση «Ηλίας Πετρόπουλος. Για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης» (εκδ. Capon), ένα βιβλίο που επιμελήθηκε και εισήγαγε ο κ. Φωτάκης, η αγάπη του για τα βιβλία του Πετρόπουλου – «συγγραφέα που γνώριζε καλά την αξία της μικροϊστορίας» – διασταυρώθηκε με την έκδοση του Αντι- Σημιτισμός, τον οποίο μελετά συστηματικά ο ίδιος.

Τίναγμα της σκόνης της λήθης στη Θεσσαλονίκη - Ηλίας Πετρόπουλος Ανθολογία-1
Εβραίοι από τη Θεσσαλονίκη, με τις χαρακτηριστικές φορεσιές τους.

Ο Ηλίας Πετρόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928, αλλά σύντομα η οικογένεια μετακόμισε στη Θεσσαλονίκη. «Πέρασα ένα μέρος της παιδικής μου ηλικίας στη Θεσσαλονίκη, στην εβραϊκή πόλη της Θεσσαλονίκης», έγραψε στο κείμενό του «Το βαρέλι με τις βελόνες», που ανθολογείται στην έκδοση.

Δίπλα στο σπίτι τους, θυμάται ο συγγραφέας, ζούσε «μια πατριαρχική οικογένεια Εβραίων που συντηρούνταν χάρη σε δύο μικρούς μπακάληδες». Ο μικρός Ηλίας και ο συνομήλικός του Σαμουήλ, που τον αποκαλούσαν στοργικά Σαμικό, έγιναν γρήγορα φίλοι.

Η οικογένεια Χάουελ

«Το κύριο χαρακτηριστικό της οικογένειας Χάβελ ήταν η καλοσύνη», γράφει ο Πετρόπουλος στο A Barrel of Needles. «Ωστόσο, η μάνα μου γκρίνιαζε και μουρμούριζε: είσαι πάλι στο Τσιφούτι; να δεις ότι στο τέλος θα σε βάλουν στο βαρέλι της βελόνας. Είμαι μεγάλος πια και ξέρω ότι το βαρέλι με τις βελόνες δεν είναι παρά ένα ρατσιστικό λαϊκό παραμύθι. Τότε όμως ήμουν παιδί και μου έλειπαν τα παραμύθια. […] Σαράντα έξι χρόνια τώρα βλέπω τον Σαμικό στα όνειρά μου (φυσικά ο Σάμικος και όλη η οικογένεια Χάουελ κατέληξαν για πάντα στο Άουσβιτς). Τότε δεν τόλμησα ποτέ να τον ρωτήσω πού στο διάολο έκρυψαν το βαρέλι με τις βελόνες. Και συνέχισα να ανεβαίνω την ξύλινη σκάλα του σπιτιού του για να θαυμάσω τα γυαλιστερά μάτια της αδερφής του, να τσακίσω τα άζυμα που μου έδιναν, να μυρίσω τα μπουκάλια από ροδοπέταλα που ήταν πασπαλισμένα στα παράθυρα, να δω κρεμμύδια να ψήνονται. να τρώω αλατισμένους και αποξηραμένους σπόρους πεπονιού».

Τίναγμα της σκόνης της λήθης στη Θεσσαλονίκη - Ηλίας Πετρόπουλος Ανθολογία-2

Προφανώς, μια από τις μεγάλες απολαύσεις που προσφέρει στον αναγνώστη η συγκεκριμένη συλλογή κειμένων του Πετρόπουλου είναι η ευκαιρία να τον «ακούσει», μετά από 18 χρόνια εκδοτικής σιωπής, να μας λέει στη μοναδική του γλώσσα τι έχει αποσπάσει από το «scupidotenke of ιστορία»», όπως αποκάλεσε ο ίδιος τις φαινομενικά ασήμαντες λεπτομέρειες της καθημερινότητας.

Η συγκεκριμένη έκδοση, ωστόσο, έχει μια επιπλέον αξία: παρέχει χρήσιμες πληροφορίες τόσο για τους ερευνητές του έργου του Πετρόπουλου όσο και για όσους ασχολούνται με το εβραϊκό παρελθόν της Θεσσαλονίκης. Είναι μια σειρά κειμένων που γράφτηκαν «σε μια εποχή που έγραφαν «για τέτοια πράγματα», δηλ. η ιστορία των Ελλήνων Εβραίων και ο ελληνικός αντισημιτισμός δεν έδωσε καμία ανταμοιβή, ακριβώς έτσι», γράφει ο ιστορικός στην εισαγωγή του, προσθέτοντας ότι, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε την ίδια στιγμή με άλλους διανοούμενους, ο Πετρόπουλος αντιμετώπιζε συστηματικά και τα δύο την ιστορική παρουσία των Ελλήνων Εβραίων, καθώς και με τον αντισημιτισμό.

Έχοντας ζήσει στην προπολεμική Θεσσαλονίκη, γνωρίζει ότι στο παρελθόν ήταν μια εβραϊκή πόλη με εβραϊκή πλειοψηφία στον πληθυσμό και τα λατινικά ως κυρίαρχη γλώσσα. Το γεγονός ότι αυτή η πλούσια κοινότητα, που είχε ακμάσει στη Θεσσαλονίκη για πέντε αιώνες, εξαφανίστηκε σε λίγους μήνες το 1943 – περίπου 50.000 άνθρωποι, σχεδόν το 96% των Εβραίων της πόλης – είναι αυτό που τον κάνει να επανέρχεται στο θέμα.

Τίναγμα της σκόνης της λήθης στη Θεσσαλονίκη - Ηλίας Πετρόπουλος Ανθολογία-3
Μνημόσυνο στο εβραϊκό νεκροταφείο Θεσσαλονίκης. Ξεχωρίζουν οι συγγενείς του ραβίνου.

Τα περισσότερα από τα σχετικά κείμενα βρίσκονται στις δεκαετίες του ’80 και του ’90 του περασμένου αιώνα, όταν ο συγγραφέας ήταν ήδη περίπου 60 ετών, όταν ουσιαστικά έκανε μια προσπάθεια να επιστρέψει στα χρόνια της νιότης του. Τη δεκαετία του 1980 ο Πετρόπουλος πάλεψε για να τερματιστεί η θεσμική φίμωση της εβραϊκής ιστορικής παρουσίας στη Θεσσαλονίκη και πράγματι το 1982 έστειλε επιστολές στην τότε υπουργό Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη και σε άλλους αξιωματούχους.

Στο ιστορικό πλαίσιο εκείνης της εποχής, που για διάφορους πολιτικούς λόγους δεν ήταν καθόλου ευνοϊκό για τέτοιες ιδέες, τα κείμενα του Πετρόπουλου κατατέθηκαν στο πλαίσιο των γενικότερων προσπαθειών του. «Αυτές ήταν οι κραυγές ειλικρινούς ταλαιπωρίας, ενός συγγραφέα -ίσως του μοναδικού τότε- που διαμαρτυρόταν για τη ηθελημένη λήθη και την κρατική χρήση και κατάχρηση της ιστορίας», σχολίασε ο κ. Φωτάκης.

Τίναγμα της σκόνης της λήθης στη Θεσσαλονίκη - Ηλίας Πετρόπουλος Ανθολογία-4

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *