«Ποτέ ξανά» για τα θύματα των Ναζί

Τα τραγούδια που γράφτηκαν στο Άουσβιτς ήταν κυρίως με ελληνικό στίχο, γιατί τραγουδώντας στη γλώσσα της πατρίδας δήλωναν την ελληνική τους ταυτότητα. Οι περισσότεροι περιγράφουν τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης και κάποιοι περιγράφουν σαρκαστικά τη σκληρή πραγματικότητα. [shutterstock]

Το «Almas tyernas y puras/ Keridas y regaladas» θα τραγουδήσει η σοπράνο Μαριάντζελα Χατζησταματίου στην εκδήλωση για τα 80 χρόνια της Ισραηλινής κοινότητας στη Θεσσαλονίκη την ερχόμενη Κυριακή – ημέρα μνήμης των Ελλήνων μαρτύρων και ηρώων του Ολοκαυτώματος. Είναι ένα λατινικό κείμενο από μια άρια για τις «τρυφερές και αγνές ψυχές» που ανεβαίνουν στους ουρανούς, τον θρήνο της Θεσσαλονίκης για τους δικούς της ανθρώπους που χάθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου. Η παρτιτούρα της τρίλεπτης άριας, ξεχασμένη και θαμμένη για περισσότερα από 70 χρόνια στα ιστορικά αρχεία της Ισραηλιτικής κοινότητας στη Θεσσαλονίκη, ανακαλύφθηκε πρόσφατα από την ιστορικό Ρίκα Μπενβενίστε για να μελετηθεί από τη θεατρική συγγραφέα Χρύσα Σκαρλάτου.

Το κείμενό του γράφτηκε στην εβραϊκή-ισπανική γλώσσα (λατινικά) των Σεφαραδιτών Εβραίων της Θεσσαλονίκης, από έναν άγνωστο στιχουργό σε μουσική της περίφημης άριας “Ombra mai fu” από την όπερα “Ξέρξης” του Georg F. Handel (1685- 1759), προφανώς αναφέρονται σε θύματα του Ολοκαυτώματος. Σύμφωνα με τη μελέτη, η άρια ερμήνευσε για πρώτη και ίσως μοναδική φορά ο τενόρος και τότε καθηγητής του Εθνικού Ωδείου Αθηνών Κώστας Λιόντας (Κοζάνη 1903 – Βιέννη 1953) στις 2 Μαΐου 1954 σε εκδήλωση της Ισραηλιτικής Κοινότητας. Θεσσαλονίκης για το Yom A Shoah, συνοδευόμενος στο αρμόνιο από τη σύζυγό του, τη σοπράνο Piroska Lionda.

Το νέο κείμενο, εξηγεί η μουσικολόγος Χρύσα Σκαρλάτου, αντικαθιστά το πρωτότυπο κείμενο του Νικολού Μηνάτου στη γνωστή άρια του Ξέρξη. Στο κείμενο «Amas Tyernas y puras» από τη Θεσσαλονίκη, ο άγνωστος συγγραφέας διατηρεί το επίθετο «τρυφερό» στον πρώτο στίχο του ρετσιτάτιου, μόνο που αντί για «φεύγει» αναφέρεται σε «ψυχές».

Η παρτιτούρα ξεχάστηκε και θαμμένη για περισσότερα από 70 χρόνια στα ιστορικά αρχεία της Ισραηλιτικής κοινότητας στη Θεσσαλονίκη.

Η άρια είναι μια προσευχή για «πατέρες, αδέρφια, μητέρες, όντα που σε έτρωγαν στις φλόγες».

Το κείμενο είναι μια παράκληση: «Μακάρι οι βροντές και οι αστραπές να μην διαταράξουν ποτέ ξανά την πολύτιμη γαλήνη σου, να μην σε μολύνουν άλλες βάρβαρες πράξεις». λέει στο κείμενο, με σαφείς αναφορές στις επτά ημέρες του πένθους και στο Καντίς, η καθημερινή προσευχή δοξολογίας που ψάλλεται επίσης σε κηδείες από Εβραίους θρηνητές.

Την ερχόμενη Κυριακή η τρίλεπτη άρια θα ακουστεί για πρώτη φορά στις 21 στη συναυλία αφιερώματος «Ποτέ Ξανά» της Κρατικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης στο Μέγαρο Μουσικής με ένα πρόγραμμα που, όπως ο νέος καλλιτεχνικός διευθυντής του Ελληνικού Θεάτρου του Η Αθήνα, επισημαίνει ο Σίμος Παπανάς, «είναι χτισμένη για να απαλύνει και να απαλύνει το βάρος της τραγωδίας», στην οποία θα αναφερθεί ο Βρετανός ιστορικός και συγγραφέας Μαρκ Μαζάουερ στην ομιλία του «80 χρόνια αργότερα: Θυμίζοντας τη Θεσσαλονίκη το 1943». The Works of Zvi Avni (1927) [Prayer («Tefillah»)] για έγχορδα, Leonard Bernstein [Nocturne («Halil») για ορχήστρα δωματίου και σόλο φλάουτο] και ο Μπραμς (Συμφωνία Νο. 3 σε Φ μείζονα, έργο 90) υπό τη διεύθυνση του Γιόαβ Τάλμι έχουν επιλεγεί ως «συναισθηματικό ταξίδι, φόρος τιμής στους Εβραίους της πόλης μας».

Τραγούδια από το Άουσβιτς

Η χαμένη παρτιτούρα είναι ένας από τους θησαυρούς της άγνωστης και ανεξερεύνητης μουσικής των Ελλήνων Εβραίων, με την οποία συνεργάζεται η Μαριάντζελα Χατζησταματίου εδώ και έξι χρόνια. Πρώτος καρπός της έρευνας ήταν το άλμπουμ «Άγνωστοι Μουσικοί Θησαυροί των Ελλήνων Εβραίων», ενώ σύντομα θα κυκλοφορήσει και δεύτερη συλλογή με τίτλο «Τραγούδια του Ολοκαυτώματος των Ελλήνων Εβραίων». Περιλαμβάνει 16 άγνωστα και ανέκδοτα τραγούδια που γράφτηκαν την περίοδο 1942-1943 στο γκέτο της Θεσσαλονίκης και στα στρατόπεδα του Άουσβιτς. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι στίχοι των τραγουδιών είναι κυρίως γραμμένοι στα ελληνικά. Τραγουδώντας στη γλώσσα της πατρίδας δήλωσαν την ελληνική τους ταυτότητα. Οι περισσότεροι, εξηγεί η κ. Χατζησταματιού, περιγράφουν τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσής τους, την τραγική τους κατάσταση, κάποιοι με σαρκασμό – τη σκληρή πραγματικότητα. Κάποιοι, καθαρά πατριωτικοί, έχουν σαφή αναφορά στην πατρίδα: «Είμαι αληθινός και πιστός Ρωμαίος». Ένα κομμάτι από την περίοδο της αντίστασης με αλλοιωμένο κείμενο τους ανέβασε τη διάθεση στο Άουσβιτς. «Έτσι είναι η ζωή, κορίτσια/ υπομονή, θα φύγουμε από το Άουσβιτς» είναι ο στίχος ενός άλλου τραγουδιού στο πνεύμα της εποχής του πολέμου, ενώ το ρεμπέτικο τραγούδι του Μάρκου Βαμβακάρη επηρεάζεται από στίχους που γράφουν και τραγουδούν Έλληνες στα στρατόπεδα: «Θεσσαλονίκη αγαπητή πατρίδα δοξασμένη/ αχ πότε θα έρθει η ώρα να ζήσουμε μαζί».

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *